Posted: Fri Apr 10, 2009 3:06 am
Trong cảnh tang tóc
Ngô Nhân Dụng
Khi biết thủ phạm giết chết 13 người rồi tự sát ở thành phố Binghamton, New York ngày 3 tháng Tư vừa qua, các bản tin báo và đài ở Mỹ đa số nhắc đến sự kiện người đàn ông 41 tuổi này là một công dân Mỹ gốc Việt Nam. Người Việt Nam ở khắp nơi phản ứng ngay: “Không phải. Anh này họ Wong, người Việt không có họ đó.” Nhưng cũng có khi báo Mỹ viết họ anh là Voong, chắc là chữ Vương viết trật ra. Nhiều người Việt gốc Hoa khi nhập quốc tịch Mỹ đã đổi họ cho dễ đọc trong tiếng Anh, Vương đổi thành Wong, Ngô đổi thành Wu, vân vân. Các báo đều nói anh Jiverly Wong sinh ở Việt Nam. Khi anh còn “tử thủ” trong ngôi nhà, cảnh sát địa phương muốn nói chuyện với anh qua điện thoại, anh nói tiếng Việt và cảnh sát đã nhờ một giáo sư tên Nguyễn Tường thông dịch. Ngô Nhân Dụng
Như vậy nên gọi anh Jiverly Wong là người Mỹ gốc Việt, người Mỹ gốc Hoa, hay người Mỹ gốc Hoa sinh ở Việt Nam?
Tuy nhiên, chúng ta có cần phải đặt câu hỏi đó khi nghe tin buồn này hay không?
Trước biến cố tang tóc này có lẽ trước hết chúng ta phải thấy thương xót những người đã chết, trong đó có hung thủ Jiverly Wong. Bức thư anh viết hơn hai tuần trước khi tự sát, được gửi cho một đài truyền hình ở Syracuse, New York vào ngày anh đi giết người, cho thấy anh là một người tâm thần không bình thường. Anh viết rằng cảnh sát ở California và New York đã phá anh từ 18 năm nay, đã lấy tiền của anh, phao tin xấu về anh, thậm chí định gây tai nạn cho anh 32 lần, đột nhập nhà anh ban đêm 13 lần, ngồi trong phòng, và đã ba lần sờ vào người anh.
Anh Jiverly Wong đã gặp nhiều thất bại trong đời. Anh giận đời vì vợ con từ bỏ khiến anh phải đổi chỗ ở từ California trở về New York sống gần gia đình. Gia đình anh được lối xóm mô tả là “dễ thương và kín đáo.” Một người Việt ở đó nói thân phụ anh trước kia làm cho một tổ chức xã hội thiện nguyện, vẫn giúp đỡ những người di dân mới tới khi cần đi bác sĩ hoặc làm giấy xin các trợ cấp xã hội. Gần đây anh bị mất việc làm ở xưởng ráp máy hút bụi. Trong thư anh cho biết đang được lãnh trợ cấp thất nghiệp (200 đô la một tuần) nhưng trách Sở Lao Động địa phương đã “ăn gian” (cheat) tiền thất nghiệp của anh 4 tuần lễ trong tháng Mười Hai. Tuy tài chánh thiếu thốn như vậy nhưng, cảnh sát cho biết, Jiverly Wong vẫn đến trường bắn tập bắn mỗi tuần một lần, có khi tới nhiều hơn, anh vẫn có tiền chi cho trò tiêu khiển bắn súng.
Jiverly Wong có súng và mang giấy phép mua súng trong mình, khi đi giết người anh mang nhiều đạn và mặc áo giáp phòng đạn, cho thấy anh chuẩn bị bắn nhau với cảnh sát. Gần đây hung thủ một vụ giết người ở Pittsburg cũng sống trong hoàn cảnh giống Jiverly Wong. Anh này cũng mới thất nghiệp, cũng mặc áo giáp, và bắn chết 3 cảnh sát khi họ đến can thiệp.
Một nỗi ám ảnh của Jiverly Wong là sau vài chục năm sống ở Mỹ anh vẫn chưa nói tiếng Anh thông thạo. Người chị hoặc em gái của anh không tin anh là tác giả bức thư viết bằng tiếng Anh sai văn phạm gửi cho đài truyền hình, vì không tin anh biết nhiều tiếng Anh như vậy. Ngay trong lá thư này, anh lễ phép xin lỗi mình viết tiếng Anh không trúng. Nhiều di dân đã sống ở Mỹ mấy chục năm cũng không nói tiếng NAh đúng tiêu chuẩn, vì không có năng khiếu về ngôn ngữ. Cần phải biết và tự chấp nhận như vậy để không mang mặc cảm suốt đời. Không ai khuyên và tuyết phục được anh Jiverly Wong điều đó thật tội nghiệp.
Nhưng tội nghiệp nhất là những nạn nhan của Jiverly Wong. Một giáo sư tiến sĩ Toán học từ Brazil sang tu nghiệp, đang học thêm tiếng Anh, và dự định tháng Bẩy này sẽ về nước với vợ con. Giáo sư này 43 tuổi, được bạn bè kể là tính tình vui vẻ, lúc nào cũng cười. Một bà người Mỹ gốc Ukraina 60 tuổi, làm việc ở trung tâm giúp các di dân này. Bà biết nhiều thứ tiếng và vẫn dậy trẻ em gốc Ukraina ngôn ngữ, văn hóa nước tổ; đáng lẽ ngày Thứ Sáu trước bà được nghỉ nhưng tới làm việc vì có người bạn nhờ, cho nên gặp nạn. Bà Roberta King, giáo sư dậy tiếng Anh, 72 tuổi, có 10 con, 5 con tốt nghiệp Đại học Cornell, vẫn đi làm vì yêu thích công việc. Một bà người Phi Luật Tân 53 tuổi mới sang Mỹ được một năm, đi học tiếng Anh để chuẩn bị đi làm. Một bà người Iraq, 57 tuổi, đã thoát chết trong chiến tranh, có con học ở Đại học Sorbonne. Một cô 26 tuổi người Pakistan, đến Mỹ làm đủ thứ việc lao động, mới nhập tịch, đang học tiếng Anh để chuẩn bị xin vào đại học. Hai vợ chồng người Haiti, 44 và 46 tuổi, chết đi để lại hai con nhỏ. Mỗi người đó chết đi mang theo những hoài bão làm lại cuộc đời trong xứ sở tự do và đầy cơ hội này.
Trong số nạn nhân có một người Việt Nam, cô Hồ thị Mỹ Lan, 39 tuổi, mới cùng chồng và con qua Mỹ được hai năm để kiến tạo một cuộc đời mới. Cả hai đi học tiếng Anh, cô chết còn người chồng bị thương trong vụ thảm sát. Hai nạn nhân gốc Trung Quốc, cô Hong Xiu Mao 35 tuổi, quê ở Quảng Tây, mới theo chồng sang Mỹ năm ngoái. Cô Li Guo, giáo sư Đại học Thẩm Quyến 47 tuổi, sang làm việc ở thành phố Binghamton và dự trù dầu tháng Bẩy sẽ trở về xứ. Tin cô chết được đăng trên Thẩm Quyến Nhật Báo, trường đại học cử một phó viện trưởng phụ trách tang lễ. Ông từ chối không cho báo chí phỏng vấn, nói rằng làm như vậy không lịch sự. Ông bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc gọi điện thoại cho bà Ngoại trưởng Mỹ để tỏ ý quan tâm trước sự kiện một công dân nước ông được mời sang Mỹ nghiên cứu mà bị giết như vậy.
Bản tin Tân Hoa Xã ở Bắc Kinh khi tường thuật vụ này, họ viết anh Jiverly Wong là người Mỹ gốc Việt Nam.
Nhiều người Việt Nam không đồng ý cách gọi đó. Có người nhấn mạnh anh chính là người Trung Hoa, đọc họ Wong của anh thì biết vì không người Việt nào mang họ đó.
Nhưng khi một người đã chết rồi, dù là một người phạm tội, không biết chúng ta có cần phải phân biệt rõ chủng tộc như vậy hay không?
Chúng ta có thể thông cảm về mối quan tâm phân biệt này. Tâm phân biệt phát sinh vì sau một vụ thảm sát như vậy, dư luận có thể sinh ác cảm với những người cùng chủng tộc của hung thủ. Nhiều người Mỹ có thể ghét tất cả những người Á châu sau khi họ ghét một người Á châu!
Vào tháng Tư năm 2007, một sinh viên Đại học Virginia Tech đã dùng súng tàn sát hơn 30 người trong trường. Người gốc Hàn quốc ở Mỹ công nhận anh Seung Hui Co là người đồng chủng. Anh Cho 22 tuổi, đến Mỹ từ năm lên 7, có thể coi là một thanh niên lớn lên ở Mỹ. Không thể nói gia đình cậu sinh viên này, và chủng tộc của cậu là những yếu tố quyết định hành động điên rồ của cậu. Hành động giết người vì điên loạn của anh Jiverly Wong cũng có thể xẩy ra với mọi người cùng hoàn cảnh, không can dự nào đến gia đình anh, và chủng tộc của anh, dù gọi họ là người Hoa hay người Việt.
Tình trạng bất bình thường của Cho và Wong cũng không khác gì bệnh tâm thần của Timothy McVeigh, hung thủ đã giết hàng trăm người ở Oklahoma năm 1994, hoặc những học sinh đã giết người ở trường Trung Học Columbine một năm sau đó.
Nhưng trước đây 2 năm hầu hết những người Mỹ gốc Hàn đều lo sợ sẽ có một phong trào chống người Cao Ly. Nhiều cha mẹ người Hàn cho con nghỉ học ít ngày để tránh. Các tổ chức người Mỹ gốc Hàn quốc đã lên tiếng xin lỗi chính thức đối với gia đình các nạn nhân và với công chúng Mỹ. Sau đó ở nước Mỹ không thấy một phong trào bài người Hàn quốc nào xẩy ra. Không một xã hội nào hoàn hảo, không chủng tộc nào toàn người thiện hay toàn người ác. Nhưng người ta vẫn sợ óc kỳ thị chủng tộc ở khắp mọi nơi, trong nước Mỹ cũng như khắp thế giới.
Nỗi lo sợ có lý do. Một bạn đồng học kể lại Seung Hui Co có lúc cũng bị bạn bè chế nhạo, cũng vì nói tiếng Anh kém quá, điều mà Jiverly Wong cũng than phiền. Trong một lớp Anh văn, thầy giáo yêu cầu các học sinh đọc chung một cuốn sách lớn tiếng. Đến lượt Cho phải đọc thì cậu im lặng, thầy giáo dọa đánh trượt cậu mới cầm sách lên đọc. Khi cậu vừa cất tiếng đọc thì cả lớp cười ồ lên vì giọng tiếng Anh của cậu nặng quá. Một học sinh còn chỉ tay vào Cho la lên: Thôi, mày trở về Tàu đi mày! Go back to China! Chúng ta có thể lo các trẻ em người Việt mới sang Mỹ cũng có khi gặp hoàn cảnh như vậy. Các em có thể trở thành nạn nhân của những trò nghịch tàn ác và vô tình của các trẻ em khác. Chúng ta phải săn sóc con em mình nhiều hơn để đề phòng những phản ứng nguy hiểm, như trường hợp của Cho và Wong.
Cho nên, chúng ta cũng thông cảm về phản ứng của những người Việt Nam khi muốn nhấn mạnh rằng anh Jiverly Wong không phải người Việt thuần túy, mà là người gốc Hoa. Tuy thông cảm được với phản ứng này, nhưng chúng ta cũng không nên giữ trong lòng, và không nên bầy tỏ thái độ đó. Một người gốc Hoa hay gốc Khmer sinh ở Việt Nam, chuyên nói tiếng Việt, giao dịch với cộng đồng Việt Nam nhiều hơn các nhóm sắc tộc khác, thì cũng là người Việt. Trong lịch sử chúng ta vẫn coi Lý Nam Đế là người lãnh đạo đầu tiên của nước ta đã xưng hoàng đế và đặt quốc hiệu. Khi đọc văn chương Việt Nam, chúng ta không bao giờ gọi các nhà văn Hồ Dếnh, Vương Hồng Sển, hay Liêu Quốc Nhĩ là những nhà văn “người Việt gốc Hoa” cả.
Trước cái chết của 13 di dân ở Mỹ, và hung thủ là một người đã sinh ra ở Việt Nam, có lẽ điều chúng ta nên làm là cùng cầu nguyện cho những người đã chết. Như cộng đồng người Hàn quốc ở Mỹ đã làm sau vụ Đại học Virgimia Tech. Không những thế, mặc dù gia đình cậu Cho đã qua Mỹ được 14 năm rồi, lúc đó ở Nam Hàn Tổng thống Lư Vũ Huyền cũng họp báo bầy tỏ lời xin lỗi đối với các nạn nhân và gửi thư chia buồn với gia đình họ, qua Tổng thống George W. Bush. Ông đại sứ Hàn quốc ở Washington đã đề nghị các người Mỹ gốc Hàn hãy ăn chay 32 ngày, để tưởng niệm 32 nạn nhân vụ thảm sát. Đó là một cơ hôi để mọi người Hàn quốc ở Mỹ đoàn kết với nhau, đoàn kết trong cảnh tang tóc.
Người Á Đông theo nhiều phong tục giống nhau. Chúng ta quan tâm đến thể diện của tập thể nhiều hơn cá nhân. Trong truyền thống Á Đông, người ta không chú trọng tới trách nhiệm cá nhân mà thường nhìn một người, kẻ phạm tội cũng như một danh nhân, qua cộng đồng đã sản sinh ra con người đó. Nếu đó là một tên sát nhân thì cộng đồng của anh ta cũng muốn chối bỏ, còn nếu đó là một “anh hùng” thì người ta muốn nhận vào. Khi công dân Canada Carol Huỳnh đoạt huy chương vàng Thế Vận Hội năm ngoái, các báo Việt ngữ đều giới thiệu cô là người gốc Việt Nam, mặc dù gia đình cô gốc Hoa.
Trong vụ anh Jiverly Wong này, một cách để chứng tỏ cho nước Mỹ thấy tinh thần nhân bản trong văn hóa người Việt là chúng ta hãy tổ chức những lễ cầu nguyện cho hương hồn các nạn nhân và cả hung thủ cùng được siêu thoát. Mà không cần phải nhấn mạnh đến nguồn gốc chủng tộc của Jiverly Wong nữa.
